Czym jest naród?

Gazeta "Rycerstwo" (c)
Gazeta „Rycerstwo” (c)

Listopad to czas kiedy przypominamy sobie o wyswobodzeniu po 123 latach niewoli i powrocie Polski na mapy Europy. Świętujemy 11 listopada oglądając defilady i pokazy wojskowe, przy okazji ciesząc się dodatkowym dniem wolnym od pracy. Wszak 11 listopada jest świętem narodowym! Ale czy zastanawialiśmy się przy tym czym właściwie jest naród i jakie czynniki przyczyniają się do jego uformowania?

Główne procesy narodowotwórcze rozpoczęły się w XIX wieku. Powstało zjednoczone państwo włoskie, później niemieckie, a w międzyczasie autonomii na szeroką skalę zaczęły domagać się narody zamieszkujące Austro-Węgry. Ówcześni badacze coraz częściej zaczęli zajmować się badaniami  nad narodem, starając się stworzyć jedną, uniwersalną definicję.

Rodak – obywatel

Obszar, na którym dokonywano badań, miał znaczny wpływ na nie same. Francuzi i Anglicy związali naród z państwem. Można powiedzieć, że termin obywatel oznaczał to samo, co przedstawiciel danego narodu. Francja i Anglia były państwami jednolitymi narodowościowo i nie miały wyraźnych, jak dzisiaj, problemów z przedstawicielami innych nacji. Jasne było, że kto jest obywatelem jednego z tych państw jest zarazem członkiem narodu.

Dla Brytyjczyków szczególnym przypadkiem była sytuacja, w której wspólnota narodowa nie posiadała państwa. Brytyjscy naukowcy nie zamykali takiemu narodowi drogi do rozwoju.  Wskazywali jednak na korzystny wpływ istnienia własnego państwa na sam naród, który zyskiwał wówczas opiekę i warunki do rozwoju kultury. Mógł on stać się niezależny od innych narodów i dostatecznie o siebie zadbać.

Silna rola kultury

Już w XIX wieku kultura została doceniona przez badaczy zajmujących się problematyką poczucia narodowościowego. Jak wcześniej wspomniałam, Brytyjczycy zwrócili uwagę na fakt, że państwo chroni kulturę swojego narodu. Na gruncie polskim narodem i szczególną rolą kultury zajmował się m.in. Zdzisław Dębicki. Wykazał on, że kultura ma niezwykle istotne znaczenie. To ona jest spoiwem łączącym członków poszczególnych społeczności w naród. Dzięki wspólnym zwyczajom i tradycjom możliwe jest wytworzenie więzi międzyludzkiej. Współczesne definicje narodu, poza wspólną kulturą, wymieniają jeszcze inne czynniki narodowotwórcze: język, historię i zamieszkiwane terytorium. Polacy na całym świecie czują się związani z własną historią. Zwyczaje świąteczne Polaków i Polonii rozsianej po całym świecie wyróżniają się znacznie na tle innych kultur. Są szanowane i wzbudzają sympatię innych ludów.

Dominik Cwikła (c)
Dominik Cwikła (c)

Co robimy, by młode pokolenie poczuło więź z narodem, którego jest częścią choćby ze względu na swe pochodzenie? Podstawowym źródłem wiedzy dla dzieci są legendy i podania. To w nich możemy odnaleźć historie związane z powstaniem naszego państwa i kształtowania się narodu polskiego. Stanowią skarbnicę wiedzy o przodkach, których istnienie nie zawsze możemy potwierdzić w źródłach historycznych. Nie ma chyba obecnie dziecka, które nie znałoby legendy o trzech braciach – Lechu, Czechu i Rusie oraz o założeniu pierwszej stolicy Polski – Gniezna.

Przynależność narodowa

Naukowcy podejmujący tematykę związaną z narodem wskazują, że wytworzona kultura musi posiadać cechy szczególne. Jeżeli okazałaby się zbyt słaba, istniałoby zagrożenie, że może ona wchłonąć kulturę innego narodu, tracąc część swojej autonomii. Podobne ryzyko mogłoby zaistnieć w przypadku, gdy w społeczności nie ma wytworzonej więzi i członkowie takiej społeczności nie mają świadomości, że są częścią narodu.

Praca pozytywistów, podjęta w XIX wieku, była odpowiedzią na wycofanie ludności chłopskiej z życia społecznego. Dzięki niej część ludności poczuła więź z własnym narodem i rzadziej ulegała procesom germanizacji czy rusyfikacji. Warto pamiętać o sukcesie działaczy pracujących np. na Śląsku, choć nie obyło się bez porażek. Zdarzało się, że ludność, mimo, działań grupy inteligenckiej, pozostawała bardziej związana z ziemią przez siebie zamieszkałą niż z większym bytem państwowym. Do dziś istnieją społeczności bez jasno określonej przynależności narodowej, które bardzo często nazywa się po prostu ludnością „tutejszą”.

Występowanie w społeczeństwie kosmopolitów i „tutejszych” wpłynęła na dzisiejsze rozumienie narodu. Coraz częściej podkreśla się osobiste poczucie przynależności narodowej. Dla dzisiejszych naukowców nie ma większego znaczenia jakie wychowanie otrzymaliśmy czy też z jakiej kultury wyrośliśmy, lecz to, jakie jest nasze własne poczucie tożsamości narodowej. Oczywistą sprawą jest, że nasze środowisko życia ma na nas wpływ i wiąże nas z konkretnym narodem, jednak nasze osobiste odczucie rozstrzyga wszystkie spory co do naszej przynależności narodowej.

Do dzisiaj nie powstała jednak uniwersalna definicja narodu, która usatysfakcjonowałaby wszystkich naukowców zajmujących się kwestią narodu. Wciąż mamy do czynienia z różnymi poglądami na naród, których nie można ze sobą pogodzić. Są to chociażby spory o to czy ktoś nie mający wyłącznie polskich przodków może mówić o sobie, że jest Polakiem, co prowadzi do określania przynależności narodowej jedynie na podstawie genów i cech fizycznych.

Dla niektórych język będzie wyłącznym kryterium określającym narodowość. Można się także spotkać z próbą  określenia narodowości na podstawie wyznawanej religii (przypadek Wielkiej Brytanii gdzie katolik niemal zawsze był Irlandczykiem, teraz coraz częściej może okazać się Polakiem). Brak definicji narodu powoduje, że niemal każdy może wyeksponować jeden aspekt życia człowieka, choćby najbardziej irracjonalny, i uczynić go decydującym o narodowości.

Wydaje się, że uznanie naszego osobistego poczucia narodowego za ostateczne kryterium jest obecnie najlepszym rozwiązaniem, bez perspektywy jego zmiany, gdyż każdy naród ma inną historię, która determinuje lokalny pogląd na definicję narodu.

Agnieszka Jantos

Tekst ukazał się w drugim numerze czasopisma „Rycerstwo” (listopad 2016). Cały magazyn można odnaleźć TUTAJ.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przedruk gdziekolwiek indziej dozwolony pod warunkiem dokładnego i całkowitego przekopiowania tekstu, podania autora,  dodania adnotacji o źródle tekstu, wymogach przedruku oraz dodania aktywnego linka do tego posta. W przypadku przedruku do czasopisma, prosimy o podanie domeny www.gazetarycerstwo.pl zamiast aktywnego linka. W każdym innym przypadku należy kontaktować się z Wydawcą.

Rycerstwo

Zespół portalu GazetaRycerstwo.pl. Pierwotnie ukazywaliśmy się co pół roku jako bezpłatny studencki magazyn online. Chcemy tworzyć treści dla ambitnej młodzieży, który odróżnia się od innych tym, że przekaz skupia się na pozytywach i konstruktywnych myślach, nie zaś na szczuciu, agresywnej krytyce oraz negatywach