Powtórka z powstań narodowych

11 listopada obchodzimy święto odzyskania niepodległości. Święto to przypomina nam, że przez ponad 120 lat Polska, jako państwo, nie istniała. Jej terytorium zostało zagarnięte pod koniec XVIII wieku przez trzy państwa ościenne – Rosję, Prusy i Austrię. Jak toczyły się losy państwa polskiego jego obywateli pod zaborami?

Wikimedia Commons
Wikimedia Commons

Zabór rosyjski

W wyniku trzech rozbiorów Rosja zagarnęła ok. 460 tyś. km2 terenów należących do Rzeczypospolitej co daje ponad 60 proc. terytorium, zamieszkałego przez połowę ludności Polski. W wyniku wojen napoleońskich część terenów zagarniętych wcześniej przez Prusy i Austrię została wcielona do Księstwa Warszawskiego, które później stało się częścią Rosji. W ten sposób w XIX wieku pod kontrolą rosyjską znalazło się ponad 80 proc. terytorium dawnej Rzeczypospolitej.

Utworzone w 1815 roku Królestwo Polskie zostało po powstaniu styczniowym poddane wielu represjom. Zmieniono nazwę Królestwa na „Kraj Przywiślański”, natomiast Polaków poddano gwałtownej i brutalnej rusyfikacji. W latach 1864-1914 obowiązywał stan wojenny, pozwalający cenzurze ograniczać wolność słowa. W ramach walki z polskością w latach 1866-1869 wprowadzono do szkół język rosyjski jako obowiązkowy, uczniom zakazano mówić po polsku, Szkołę Główną zmieniono w Carski Uniwersytet Warszawski. Klasztory zostały zlikwidowane i skonfiskowano dobra kościelne. Zlikwidowano wszystkie pozostałości autonomii Królestwa, obciążono szlachtę wysokimi podatkami, kraj podzielono na gubernie i powiaty, wprowadzono opresyjny aparat policyjno-wojskowy, wysokie stanowiska administracyjne obsadzano wyłącznie Rosjanami. Wydany w roku 1864 ukaz carski o uwłaszczeniu chłopów miał na celu odciągnięcie chłopów od udziału w powstaniu. Większa część chłopów wyemigrowała do miast. Pojawiła się nowa klasa społeczna – robotnicy, co było związane z przejściem od ustroju feudalnego do wczesnej fazy kapitalizmu.

Zabór pruski

Państwo pruskie w wyniku rozbiorów zagarnęło ponad 140 tys. km2 terytorium Rzeczypospolitej. Po III rozbiorze terytoria zabrane Polsce stanowiły ponad połowę terytorium Prus, a Polacy prawie połowę ludności tego państwa. Po wojnach napoleońskich Prusy straciły część zagarniętych terenów na rzecz Rosji.

Na terytoriach wcielonych do Prus naród polski poddany był szczególnie brutalnemu procesowi germanizacji. Walka z polskością nasiliła się po powstaniu listopadowym. Kanclerz Rzeszy, Otto von Bismarck, zapoczątkował tzw. Kulturkampf, czyli walkę o kulturę. Wielkie Księstwo Poznańskie przemianowano na Provinz Prosen, wprowadzono język niemiecki do urzędów, szkół i sądów, gwałtownie zaatakowano Kościół jako ostoję tradycji i kultury polskiej. Głównym powodem sporu była kwestia obsady stanowisk kościelnych i podporządkowania Kościoła państwu. Jednocześnie rozwinięto akcję wykupowania przez Niemców polskich majątków ziemskich w ramach organizowanej przez Hakatę (Związek dla Popierania Niemczyzny na Kresach Wschodnich) ekspansji na wschód.

Zabór austriacki

Austria, która uczestniczyła w I i III rozbiorze zagarnęła w sumie 130 tyś. km2 ziem należących do Polski, zamieszkałych przez prawie 4 mln Polaków. Część z tych terenów trafiła w późniejszym czasie w ręce Rosji. Zaś po powstaniu listopadowym do zaboru austriackiego wcielono Wolne Miasto Kraków.

Galicja (terytorium autonomiczne) należała w latach 1861-1914 do monarchii Austro-Węgierskiej. Polacy w zaborze austriackim mogli się cieszyć sporą autonomią, szczególnie w zakresie samorządu lokalnego i szkolnictwa. W Galicji funkcjonowały dwa uniwersytety: krakowski i lwowski, a w roku 1871 powstała Akademia Umiejętności. Cenzura nie była tak agresywna jak w pozostałych zaborach, działały również polskie teatry. W szkołach, sądach, urzędach dominował język polski, rozwijały się polskie instytucje kulturalne. Bardzo zła była jednak sytuacja ekonomiczna Galicji, wynikająca z ogromnego zacofania gospodarczego i społecznego. W Krakowie powstała szkoła historyczna, której zwolennicy nazywani byli stańczykami (od tytułu programowego pamfletu politycznego „Teki Stańczyka” z 1869). Było to ugrupowanie konserwatywne, niechętne spiskom politycznym, powstaniom zbrojnym i wszelkim rewolucjom. Jej głównymi przedstawicielami byli czołowi galicyjscy intelektualiści, autorzy „Teki Stańczyka”: Józef Szujski, Stanisław Tarnowski, Ludwik Wodzicki i Stanisław Koźmian, a także uczeni: Michał Bobrzyński i Stanisław Smolka. Postulowali oni lojalizm, czyli działanie zgodne z narzuconym przez zaborców prawem, lecz mające na celu wzmocnienie gospodarcze, moralne i polityczne struktur państwowych, a w dalekiej perspektywie odzyskanie niepodległości. Stańczycy przywiązywali ogromną wagę do historii Polski, szukając w niej przyczyn upadku niegdyś potężnej Rzeczypospolitej i próbując wyciągnąć z niej wnioski na przyszłość.

Księstwo Warszawskie – namiastka niepodległości 

W latach 1807–1815 istniało Księstwo Warszawskie utworzone z ziem odebranych zaborcom. Było to niepodległe, ale niesuwerenne państwo podporządkowane Francji masona Napoleona Bonaparte. Księstwo było polityczną namiastką państwa polskiego.

Po klęsce Napoleona nastąpiła okupacja Księstwa i ostatecznie podział jego terytorium między zaborców. Z większości jego ziem utworzono Królestwo Polskie połączone unią personalną z Rosją. Finalnie Królestwo zostało przez Rosję wchłonięte. Polacy stracili nawet tę namiastkę niepodległości.

Powstania narodowe

Mimo oczywistej przewagi zaborców, Polacy nigdy nie pogodzili się z utratą niepodległości i opierali się rusyfikacji oraz germanizacji, które miały zniszczyć ich tożsamość narodową. Bronią naszego narodu było z jednej strony przywiązanie do języka, tradycji, wiary przodków. Z drugiej zaś nie cofaliśmy się przed zbrojnymi wystąpieniami przeciwko zaborcom.

Pierwszym zrywem przeciwko nim była insurekcja kościuszkowskie, która była powstaniem przeciwko Rosji i Prusom w 1794 roku. Za oficjalną datę rozpoczęcia zrywu uznaje się 24 marca. Tadeusz Kościuszko na Rynku w Krakowie złożył przysięgę i odczytano akt powstania. Zakończyło się ono klęską, po której nastąpił III rozbiór Polski.

Kolejnym było powstanie wielkopolskie z 1806 roku – zbrojne wystąpienie ludności polskiej przeciw wojskom pruskim. Cieszący się szacunkiem w Wielkopolsce generał Jan Henryk Dąbrowski otrzymał od Napoleona polecenie udania się do Poznania i stworzenia tam regularnych oddziałów polskich. 6 listopada 1806 roku do Poznania wjechali Dąbrowski z Józefem Wybickim. Wydali oni odezwę do narodu, wzywając do stawania u boku Napoleona w walce z zaborcą. Kampanię zakończyła kapitulacja Królewca 15 czerwca 1807 roku, a następnie traktat tylżycki, który zaowocował powstaniem Księstwa Warszawskiego. Powstanie zakończyło się więc pełnym sukcesem.

Głośne i brzemienne w skutki było powstanie listopadowe, które skierowane było przeciw Rosji. Wybuchło w nocy z 29 na 30 listopada 1830 roku, a zakończyło się 21 października 1831 roku. Zasięgiem swoim objęło Królestwo Polskie i część ziem zabranych (Litwę, Żmudź i Wołyń). Po polskiej stronie było około 150 tys. walczących, zginęło ich 40 tys.. Po powstaniu nastąpiły liczne represje społeczne i gospodarcze, około 11 tysięcy osób opuściło kraj udając się na tzw. Wielką Emigrację.

Kolejnym zrywem było powstanie krakowskie – trwało od 21 lutego do 4 marca 1846 roku. Było próbą ogólnonarodowego powstania podjętą w Wolnym Mieście Krakowie pod hasłami demokracji. Zakończyło się ono klęską, zaś jego inicjatorzy i dowódcy zostali internowani bądź zesłani na Syberię. Oprócz tego nastąpiła tzw. rzeź galicyjska.

Ostatnim dużym dziewiętnastowiecznym zrywem było powstanie styczniowe – powstanie przeciwko Imperium Rosyjskiemu, ogłoszone „manifestem 22 stycznia 1863″ wydanym w Warszawie przez Tymczasowy Rząd Narodowy. Spowodowane było narastającym rosyjskim terrorem wobec polskiego biernego oporu. Wybuchło w styczniu 1863 roku w Królestwie Polskim i 1 lutego na Litwie. Zasięgiem objęło tylko ziemie zaboru rosyjskiego: Królestwo Polskie oraz ziemie zabrane. Miało charakter wojny partyzanckiej, w której stoczono ok. 1200 bitew i potyczek. Mimo początkowych sukcesów, zakończyło się klęską. Było największym polskim powstaniem narodowym, spotkało się z poparciem międzynarodowej opinii publicznej.

Droga do wolności

Przez ponad 120 lat niewoli Polacy nie zatracili swojego języka, kultury i wiary. Kolejne pokolenia opierały się represjom, które miały złamać ich ducha. Powinniśmy sobie uświadomić, że to dzięki nim żyjemy dziś w wolnej Polsce i jesteśmy Polakami.

Nie tylko wysiłek polskich żołnierzy walczących w powstaniach narodowych i w dwóch wojnach światowych godny jest najwyższego podziwu. Na taki sam podziw zasługują zwykli ludzie którzy w czasach zaborów przekazywali z pokolenia na pokolenie polskie baśnie, piosenki, opowieści o dawnych bohaterach. Ludzie, którzy prowadzili swoje dzieci do kościoła i uczyli ich polskich modlitw. Ci przywiązani do polskiej ziemi i do polskiej tradycji. Im zawdzięczamy to, że Polska przetrwała i się odrodziła.

Ewelina Jędrasik 

Tekst ukazał się w drugim numerze czasopisma „Rycerstwo” (listopad 2016). Cały magazyn można odnaleźć TUTAJ.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przedruk gdziekolwiek indziej dozwolony pod warunkiem dokładnego i całkowitego przekopiowania tekstu, podania autora,  dodania adnotacji o źródle tekstu, wymogach przedruku oraz dodania aktywnego linka do tego posta. W przypadku przedruku do czasopisma, prosimy o podanie domeny www.rycerstwo.pl zamiast aktywnego linka. W każdym innym przypadku należy kontaktować się z Wydawcą.

Rycerstwo

Zespół portalu GazetaRycerstwo.pl. Pierwotnie ukazywaliśmy się co pół roku jako bezpłatny studencki magazyn online. Chcemy tworzyć treści dla ambitnej młodzieży, który odróżnia się od innych tym, że przekaz skupia się na pozytywach i konstruktywnych myślach, nie zaś na szczuciu, agresywnej krytyce oraz negatywach